• Ko e Heigoa?
• Ko e heigoa e tau fakakiteaga?
• Maeke nakai ke tului?
• Maeke fefe ia au ke puipui au ke ua pouli e tau mata ha ko e gagao suka?
• Ko fe ke moua foki e au e lagomatai poke moua tala foki?

Ko e Heigoa?

Ko e moua e gagao nei he lito mata ha kua hagahagakelea e gagao suka matakavi ke he taha e mena ke tolu aki he tau tagata gagao suka oti he vahega suka 2 (lautolu a ia ne moua he suka hakua molea e mamafa kai he tau menakai ne lahi e gako mo e tote e faofao he tino).

Ko e heigoa e tau fakakiteaga?

Liga ke nakai fai fakakiteaga ke kitia kua kelea e lito mata haau he mogo fakapa ka moua a koe he suka, ko e mena ia ne mahuiga ai ke tivi tumau e tau mata. Ka leva e moua haau he suka to logona e koe kua pulefu e mata, nakai kitia mitaki e tau mata tohi mo e tau mena gahua lima, ko e fakakiteaga a nei kua fai lekua tuai e sega mata haau, ko e vala ia he mata ke maeke ke puipui mo e leveki ke maama tumau e mata.

Moua fèfè e gagao he lito mata?

Kaeke ke moua a koe he gagao suka, mo e tokoluga lahi e suka, maeke e tau hoko toto he mata ke malona. Ua e mena ka tupu ka gagao e lito mata haau.

Tau magaaho fakapà, maeke e tau tama hoko toto ikiiki i tua he sega mata ke pa toto mo e fufula e pu mata, fakahigoa e mena nei ko e gagao i tua he lito mata.

Tau magaaho fakamaui kaeke kua malona e tau hoko toto he mata to maeke e falu hoko toto foou ke tupu. Maeke e tau hoko toto nei ke kaikalau e mata poke pa toto mo e tafe ai ke he kalu he mata.

Kaeke kua tupu e mena nei, kua lahi mahaki e hagahagakelea, ka nakai tului to maeke ke pouli e tau mata.

Maeke nakai ke tului?

Pete ni ko e puipuiaga ko e mena ne mua, ka e fai puhala ke tului aki e gagao he lito mata he tagata suka.

Ko e lagilagi malolo hila (Laser Photocoagulation) ko e puhala ne fakaaoga ke taofi aki e tau hokototo he mata ke ua tupuaki. Nakai mamahi hakua nakai fai hokohoko moui ne toka i tua he tega mata. Kaeke kua fità e mata haau he pouli, nakai maeke ke ke tului. Ko e maeke ni he malolo he lagilagi hila ke taofi ke ua tupuaki e gagao mata. Kaeke kua hufia e toto mo e pa kalukalu e mata haau to maeke ke taute ke fakatafe ki fafo mo e fakaaoga e taha koloa mai he tino haau ke taui aki e kalu he mata, ti maeke e mata ke laukauka.

Maeke fefe ia au ke puipui au ke ua pouli e tau mata ha ko e gagao suka?

Fakamua, puipui e tino haau ke ua moua he gagao suka vahega 2:

• Kai e tau kai mitaki, fua e kai, ua kai e tau kai gako mo e humelie
  
• Faofao tumau e tino
  
• Leveki e mamafa he tino
  

Kaeke kua moua a koe he gagao suka, kua lata ke:

• Leveki moe lamalamati e fuafuaaga he toto haau
  
• Finatu ke he ekekafo mata ke tivi e tau mata haau he tau tau oti
  
• Kaeke kua ula tapaka, taofi e ula
  
• Finatu fakamafiti ke he ekekafo mata kaeke kua kolikoli poke pulefu mo e nakai maama mitaki e tau mata.
  

Kua mahuiga lahi ke manatu kaeke ke manako a koe ke puipui mo e leveki ke nakai moua he gagao he lito mata ha ko e suka, kua lata ke moua tuai. Ko e puhala ni ke taute ke tivi tumau e tau mata.

Ko fe ke moua foki e au e lagomatai poke moua tala foki?

Maeke he matakau Diabetes New Zealand ke foaki atu e tau fakailoaaga ke lagomatai ke leveki e suka haau hea atu ke he 0800 DIABETES (0800 342 238).

Hea atu ke he Royal New Zealand Foundation of the Blind 0800 24 33 33.