Age-related Macular Degeneration
- Koe hā e mahaki ko ‘eni?
- Koe hā hono ngaahi faka’ilonga?
- ‘E lava ‘o faito’o e mahaki?
- ‘E anga fēfē ‘a ‘eku feinga ke ‘oua e mole eku tupu mei he AMD?
- Teu toe ma’u mei fē ha ngaahi fakamatala?
Koe hā e mahaki ko ‘eni?
Koe ‘age-related macular degeneration’ (toe ‘iloa koe ‘ARMD’ pē koe ‘AMD’), koe fa’ahinga mahaki ‘eni ‘o e makula (macula), konga si’isi’i taha ‘o e lētina (retina). Koe lētina foki koe konga ‘oku tau sio fakalukufua ‘aki mo sio lelei ki he ngaahi me’a iiki.
‘I he maumau ‘etau e fakalukufua ‘etau sio, ko ‘etau sio ‘oku sio tafatafa (peripheral vision), ‘o ‘ikai ke ma’u ‘a loto malie, makatu’unga heni, ‘e faingata’a ai ‘ete laukonga, faka’uli, pe ko ‘ete fakatokanga’i e fofonga ‘o e kakai ‘oku te sio ki ai. ‘oku ua e fa’ahinga kalasi ‘o e mahaki, AMD – mātu’u moe vīviku.
AMD Mātu’u – Ko e fa’ahinga kalasi ‘eni ‘oku lahi taha ‘a
‘ene ‘asi kā ‘oku ki’i sai ange ‘i he kalasi ‘e taha, ‘a ia ‘oku ‘ ai e
ngaahi tu’unga kehekehe ‘o e mole e sio. ‘oku ‘ilo’i ‘aki e AMD Mātu’u,
‘oku si’isi’i, meimei engeenga hinehina, pea ‘oku ui koe ‘drusen’, ‘o
tu’u ‘i he makula (macula). ‘Oku ‘ikai ke fakapapau’i foki pē ‘e
fakaa’u e tu’unga ko ‘eni ‘o kovi ange, hangē koe AMD Vīviku.
AMD Vīviku – ‘oku fakatu’utamaki ange e tu’unga ko ‘eni, pea ‘oku si’isi’i ‘a ‘ene ‘asi. ‘Oku tupu e tu’unga ko ‘eni mei he tutupu ‘a e ngaahi kalava ‘oku ‘ikai ke nōmolo, ‘o nau pāpā ‘o mama ki he ngaahi tīsiu ‘i mui ‘i he fo’imata ‘o piki e ngaahi tīsiu ko ‘eni pea mo mole lahi e sio.
Koe hā hono ngaahi faka’ilonga?
Fa’a kehekehe lahi foki e ngaahi faka’ilonga, kā koe ngaahi
faka’ilonga ‘eni ‘oku lahi taha ‘a ‘ene ‘asi koe:
- Nēnēfu e sio fakalukufua
- Faingata’a e laukonga pē ‘ikai ke lava ‘o lau e ngaahi mata’i tohi
iiki
- Motumotu e sio ki he ngaahi laine moe fotunga
- Faingata’a ke sio ‘o ‘ilo’i e fofonga ‘o e kakai ‘oku sio ki
ai
- ‘Ikai ke lava ‘o sio lelei kapau ‘e fu’u māama
- Pulia e lotomālie ‘o e sio fakalukufua, ‘o ‘ikai keke sio ki ai.
‘Oku tupu e mahaki ni mei he hā?
‘Oku te’eki ai ke ‘ilo’i pau e tupu’anga ‘o e mahaki ni. Ka neongo ia, ‘oku ‘i ai foki e ngaahi me’a lalahi ‘i he anga ‘o e mo’ui, kuo ‘ilo’i e toe fakatu’utamaki ange ai kete mo’ua ‘i he mahaki. Kau ‘i heni e:
- Hisitōlia ‘o e famili – ko kinautolu koee ‘oku ‘i ai hanau famili
toto ‘oku mo’ua ‘i he mahaki, ‘oku fiema’u kenau toutou sivi
toto.
- Ifi tapaka – kuo’osi ma’u papau ‘eni ia.
- Maama UV – kuo ‘ilo’i foki ‘i he ngaahi fakatōtōo kimui ni mai, ‘oku maumau’i ‘e he maama UV e makula (macula) ‘E malu’i ho mata mei he maama UV, ‘i ha’o tui e matasio’ata lā’a , 100% malu’i mei he maama UV mo tui ha tātā ke fakamalumalu ‘aki.
‘E lava ‘o faito’o e mahaki?
‘Oku te’eki ai foki ke ma’u ha faito’o ‘o e AMD Mātu’u. ‘Oku ua e ongo founga faito’o ‘o e AMD Vīviku. Me’apango ‘e ‘ikai ke toe lava ‘o fakafoki mai e tu’unga ‘o e sio kuo mole, koe fatongia ‘o e ongo faito’o ni, ko hono fakatotoka ke tūai fakaa’u ke kovi ange ‘a e mahaki ni. ‘Oku ngāue’aki ‘e he faito’o hulu’i leisa (photocoagulation) ‘a e leisa vela ke tamate’i e ngaahi halanga toto ‘o e lētina ‘oku mama. ‘Oku fa’a uesia e lētina ‘o ‘i ai e ki’i konga ‘oku pō’uli ‘o ‘ikai lelei e sio (blind spot), ‘i hono ngāue’aki e faito’o ni. ‘I he faito’o hulu’i leisa ‘e taha – ‘photodynamic’, ‘oku ngāue’aki ai e leisa mokomoko pea moe ma’ama tūhulu ke fakapapau’i ‘aki pea hulu’i e ngaahi halanga toto ‘o e lētina ‘oku ‘ikai nōmolo.
‘E anga fēfē ‘a ‘eku feinga ke ‘oua e mole eku tupu mei he AMD?
Koe founga lelei taha ke tauhi ai e lelei ‘a ho’o sio, ko hono toutou ho mata.
‘E ‘ikai ke toe lava ‘o fakafoki ho’o sio kapau e mole tupu mei he ngāue ‘a e ngaahi halanga toto ‘oku ‘ikai ke nōmolo. ‘Oku fale’i atu ‘a kimoutolu, motu’a hake he ta’u 50, ke sivi homou mata ‘i he ta’u 5 kotoa pe, pea sivi fakata’u 2 a kimoutolu ‘oku mou ‘i he kulupu oku fakatu’utamaki ange kemou mo’ua ‘i he mahaki ni.
‘Oua e ifi tapaka, pea tuku, kapau ‘oku ke kei lolotonga ifi.
Kuo ma’u ‘i he ngaahi fakatōtōlo kimui ni mai, ‘oku meimei ki he tu’o ua ki he nima e fakatu’utamaki ange ke mo’ua ‘a kinautolu ifi tapaka ‘i he mahaki AMD, ‘ia kinautolu ‘oku ‘ikai kenau ifi.
Kai fua’i’akau moe vesitapolo, 5+ he ‘aho.
Tautau tefito ki he lau’i ‘akau lanu mata hange koe silivapiti moe kapisi. ‘Oku ma’u ‘i he ngaahi me’a ni e fa’ahinga kemikale fakama’a ‘o e sino ‘oku ui koe lūteini (lutein) pea moe ‘zeaxanthin’, pea kuo lahi e ngaahi fakatōtōlo kimui ni mai, ‘oku ‘ilo’i ai ‘oku tokoni e ongo kemikale fakanātula ni ki he mo’ui lelei ‘a e mata. ‘Oku ‘ikai foki ke lava e sino ia ‘o ngāue’aki e ongo kemikaleni, ‘oku tauhi pe ia ‘e he sino, ‘o tauhi ‘i he mākula (macula). Kuo ‘osi ‘ilo’i pau foki ‘oku malu’i ‘ehe ongo kemikale ni e mata mei he ngaahi nūnu’a ‘o e maama UV (UV rays), ‘o hange pē ha paletu’a fakanātula ‘o e mata.
Teu toe ma’u mei fē ha ngaahi fakamatala?
‘Oku mau mei he Kautaha Lētina ‘a Nu’usila ni (Retina New Zealand) e
ngaahi fakamatala kehekehe, pea pehe foki moe ngaahi kulupu
fetokoni’aki (support group) ma’a kinautolu ‘oku nau mo’ua ‘i he AMD.
‘E lava keke fakafetu’utaki ki ha taha ‘o e kau ngāue taautaha he
ngaahi kulupu, ‘i he telefoni 0800 24 33 33, pea lomi’i e 1, ‘o kole
keke lea ki he tokotah tokoni mei he Retina New Zealand.